Har du rett på betalt ammefri - en liten veileder

(Denne artikkelen er opprinnelig skrevet for og publisert på Ammebloggen. Derav det sjarmerende språket.)

Det er mange spørsmål rundt ammefri - her er forsøk på noen svar.

Jobber du?

JA: Dersom du er ansatt i en virksomhet er du regnet som arbeidstaker og er dekket av arbeidsmiljøloven. Dette gjelder også om du har en ledende stilling (for ledere gis det unntak fra en del av reglene i AML, men ikke regelen om ammefri).
NEI: Dersom du er student, skoleelev, vernepliktig, innsatt, pasient eller i en av de andre kategoriene som er listet i loven (§1-6) så er det ikke sikkert du har rett på ammefri. Arbeidsmiljøloven dekker kun arbeidstakere, og selv om AML er utvidet til å omfatte disse gruppene på en del punktet gjelder dette ikke for kapitelet om ammefri. De fleste institusjoner/virksomheter disse kategoriene normalt dekkes av har regelverk som gir ammefri, slik at man kan få fritak for (noe) obligatorisk oppmøte, utvidet tid på eksamen osv for å amme. I en praksissituasjon er det naturlig at man også får opplæring/befatning med de alminnelige reglene som gjelder i arbeidslivet. Sjekk reglene med feks. utdanningsinstitusjonen din.

Reglene for grupper som ikke omfattes av arbeidsmiljøloven varierer mye, og jeg vil ikke gå inn på dem. Resten av dette innlegget tar utgangspunkt i at du er arbeidstaker.

Ammer eller pumper du?

JA: Amming og pumping er likestilt, og du kan benytte ammefri til å pumpe på arbeidsplassen i stedet for å dra hjem og amme eller få barnet bragt til deg.
NEI: Da har du ikke rett på ammefri.

Er barnet ditt fylt ett år?

NEI: Du har rett på betalt ammefri i følge AML.
JA: Du kan ha rett på betalt ammefri, dersom du jobber et sted med en tariffavtale som gir dette utover ett år. Dette gjelder bla. i all statlig, kommunal og fylkeskommunal virksomhet, samt på en del arbeidsplasser i det private. Sjekk med personalavdelingen der du jobber dersom du er i tvil.

Er arbeidsdagen din 7 timer eller mer fra du kommer til du kan dra hjem?

JA: Du har rett på minst en time betalt ammefri. I tillegg kan du ha rett på ytterligere betalt ammefri, som regel opp til to timer, dersom du jobber et sted med tariffavtale som gir rett til dette. Du har også rett på så mye ubetalt ammefri som du har behov for. Sjekk med personalavdelingen der du jobber hva du har rett på.
NEI: Du kan ha rett på betalt ammefri, dersom du jobber et sted med en tariffavtale som gir dette også ved kortere arbeidsdager. Som regel vil du få en forholdsmessig avkorting av ammefri i forhold til lengden på arbeidsdagen (feks. 1 time ammefri ved 2/3 arbeidsdag). Sjekk med personalavdelingen der du jobber.

Jobber du deltid?

JA: Retten til ammefri er ikke knyttet til stillingsandel. Retten til betalt ammefri er knyttet til lengden på arbeidsdagen. Dersom du jobber 20% stilling fordelt på 1 dag à 7.5 timer per uke gir dette rett på betalt ammefri, og på full ammefri i henhold til tariffavtalene som gir betalt ammefri. Dersom du jobber 20% stilling fordelt på 2 dager à 3.75 timer per uke har du ikke rett på betalt ammefri i følge loven. Sjekk hvilke avtaler som gjelder for din arbeidsplass. Du har rett på ubetalt ammefri uansett hvor lang dag du har.

Jobber du på norsk kontinentalsokkel eller i sjøfart, fiske eller fangst?

JA: Arbeidsmiljøloven gjelder dessverre ikke fullt ut i disse sektorene. Deler av loven gjelder, men så vidt jeg har klart å finne ut er det særregler for alle permisjoner knyttet til svangerskap og fødsel (kap. 12 i AML), og det er ikke gitt rett til ammefri for personer som jobber i slike virksomheter. Dette skyldes at arbeidstids- og skiftordningene ofte er vanskelige å kombinere med amming. Imidlertid burde det være mulig å ta fri for å pumpe også i denne typen arbeid, slik at ammingen iallfall kan opprettholdes når man er på land. Jeg oppfordrer kvinner som har denne typen arbeid til å ta opp problemstillingen med sin fagforening, så kanskje avtalene mellom arbeidsgiver og arbeidstakerorganisasjonene kan endres. Jeg bidrar gjerne med forslag til formuleringer og til argumentasjon. Uansett er ikke mangelen på lovverk eller sentrale avtaler til hinder for at man får en individuell avtale med arbeidsgiver om rett til ammefri.

 

Hvordan søker jeg om ammefri?

Formelt trenger du ikke søke om ammefri. Du må gi arbeidsgiver beskjed om at du har behov for ammefri, og skissere hvordan det er hensiktsmessig å benytte den, feks. om far skal komme med barnet til deg, om du skal dra hjem midt på dagen for å amme, om du skal forkorte arbeidsdagen i den ene eller begge ender, om du skal pumpe etc. Du må også gi beskjed om hvilken tilrettelegging/fasiliteter du har behov for, feks. et låsbart rom med stikkontakt til å pumpe og kjøleskap til å oppbevare melka i, eller et sted du kan amme barnet. Toaletter er ikke et akseptabelt sted for verken amming eller pumping, og du skal ikke måtte bruke feks. offentlige venterom.

Arbeidsgiver kan ha regler for hvordan redusert arbeidstid uansett grunn skal håndteres, og kan av den grunn kreve at du søker på samme måte som du gjør for å få ferie, velferdspermisjon eller avspasering. For ammefri skal fri naturligvis gis uansett, men arbeidsgiver har altså lov til å be deg fylle ut noe som kalles en "søknad". Hvordan dette praktiseres der du jobber må du spørre arbeidsgiver om.

Dersom arbeidsgiver ikke setter formelle krav til hvordan melde fra om ammefri så kan du skrive en epost (eller et brev på papir) der du sier du ønsker ammefri i.h.t. Arbeidsmiljøloven eller tariffavtalen din. Skriv når du planlegger å ta ammefri og hvilken tilrettelegging du har behov for (feks. rom til pumpe, plass å amme osv). Du kan gjerne foreslå at du gjennomgår behovet igjen om et par måneder, eller at du gir beskjed om at du vil endre på ammefritiden etterhvert som barnets behov endrer seg. Send dette til din nærmeste overordnede med personalansvar eller til personalavdelingen.

Loven setter ikke krav om hvor lang tid på forhånd du må varsle for å få ammefri. For andre "foreldrerelaterte" permisjoner (§12-2 til 12-6) er det krav om varsling "senest en uke i forveien ved fravær utover to uker, senest fire uker i forveien ved fravær utover tolv uker og senest tolv uker i forveien ved fravær utover ett år." Ammefri vil for en del være over tolv uker, men for de færreste utover ett år, og å varsle 4 uker før man planlegger å benytte seg av ammefri vil vel være rimelig. Samtidig vil behovet for ammefri variere utover i ammeperioden, og på mange arbeidsplasser kan det være naturlig med en viss fleksibilitet slik at mor kan varsle sitt endrede behov for ammefri på relativt kort varsel. Men det er viktig at det fremdeles er mors behov som styrer - arbeidsgiver kan ikke endre mors ammefritid ut fra sine egne behov, og kan ikke si at behovet for ammefri ikke lenger er til stede.

Trenger jeg levere legeattest om at jeg ammer?

Loven stiller ingen krav om slik bekreftelse eller attest, og i forarbeidene til loven står det faktisk at arbeidsgivere oppfordres til å ikke be om dette, men heller behandle det som en personalsak dersom de mistenker bruk av ammefri uten at barnet ammes.

Arbeidsgiver kan imidlertid be om erklæring fra helsepersonell om at barnet fortsatt ammes. Dette kan du få hos helsesøster eller eventuelt lege (alt etter hva som passer best). Det er bare behov for å bekrefte at barnet ammes. Arbeidsgiver kan ikke kreve at det sies noe om barnets behov for amming - det er altså nok at man ammer for å få ammefri.

Noen tips og råd til hvordan gjennomføre ammefri finner du her.

Betalt ammefri for alle

(Dette innlegget er også postet på (og opprinnelig skrevet for) Ammebloggen.)

Fra 1. januar 2014 er Arbeidsmiljøloven (AML) §12-8 endret slik at alle ammende arbeidstakere har rett på ammefri betalt av arbeidsgiver. Det er noen begrensninger på dette: det gis én time betalt ammefri, arbeidsdagen (inkludert pauser) må være minst 7 timer og barnet må være under 1 år gammelt.

Retten til ammefri oppleves ofte som forvirrende, og både arbeidsgiver og arbeidstaker er ofte i tvil om hva som menes. Det er viktig å skille mellom retten til betalt og ubetalt ammefri.

I AML §12-8 (dette er nå 1. ledd av paragrafen) sto det tidligere "Kvinne som ammer sitt barn kan kreve den fri hun av den grunn trenger", og dette var eksmplifisert med ammefri på totalt en time per dag. Dette var ubetalt ammefri. Det er ikke satt noen begrensning på antallet timer ammefri per dag i loven og det er ikke satt noen begrensning på barnets alder. Forarbeidene til alle revisjonene av denne lovteksten har vært klare på at det ikke er "lovgivers intensjon" å begrense ammefri til en time per dag. Tvert i mot så ønsker man at kvinner skal få den tid de trenger til amming, så lenge hun trenger det.

Nå er det kommet et tillegg til denne paragrafen, "kvinne som har ammefri etter første ledd, har i barnets første leveår rett til lønn inntil én time på arbeidsdager med avtalt arbeidstid sju timer eller mer" (§12-8, 2. ledd). Dette betyr altså at mor fremdeles har rett på så mye ammefri hun trenger (timer), og så lenge hun trenger det (barnets alder) - men at det kun er en time betalt ammefri i barnets første leveår. Deretter er det ubetalt ammefri (som før), og dersom mor trenger mer enn en time ammefri per dag så kan hun ta det - ubetalt. Dersom mor jobber kortere dag enn sju timer så er det heller ikke betalt ammefri, men hun kan fremdeles ta ubetalt fri.

Så kommer den andre kompliserende faktoren: tariffavtaler. Det finnes mange tariffavtaler og særavtaler mellom arbeidsgiver og fagforeninger på arbeidsplassene som gir rett til betalt ammefri utover ett år, eller i mer enn én time per dag. Noen av avtalene gir også rett til ammefri ved kortere dager. Disse avtalene påvirkes ikke av at AML nå er endret - de er som før, og endringen i loven er ikke ment som et hint om at én time per dag er en "standard". Tvert i mot så er loven ment som et minimumskrav, som arbeidstaker- og arbeidsgiverorganisasjonen gjerne kan avtale videre avtaler rundt (slik som nå).

Arbeidsgivers rettigheter?

All ammefri er betalt av arbeidsgiver, enten den følger av arbeidsmiljøloven eller tariffavtaler. Det skal altså ikke sendes noen søknad til NAV, og NAV refunderer ingen utgifter.

Arbeidsgiver har styringsrett over arbeidstakere, men kan i liten grad regulere bruken av ammefri. Det er mors behov for ammefri som bestemmer om hun skal få det, ikke arbeidsgiver evne eller vilje til å la henne få det. Dessverre er det mange arbeidsgivere som gjør det vanskelig for mor å bruke den retten hun har til ammefri. I desember 2012 behandlet tvisteløsningnemnda til Arbeidstilsynet en sak der en kvinne ba om ammefri (og nedsatt arbeidstid, det var en to-delt sak). Når det gjelder retten til ammefri var nemnda klinkende klare: "Loven setter ingen øvre grense for den tidsperioden kvinnen kan kreve daglig fri for å amme sitt barn. Utover at kvinnen faktisk må amme, oppstilles heller ingen betingende vilkår for retten til fri. Nemnda kan derfor ikke se at arbeidsgiver har grunnlag for å avslå As søknad om ammefri."

Tilsyn med at Arbeidsmiljøloven følges ligger under Arbeidstilsynet, og de har laget en veileder om "Arbeidstakere som er gravide, nylig har født eller ammer – risikovurdering og iverksetting av tiltak."  De understreket viktigheten av at det legges til rette for amming: "tilgang til egnede fasiliteter, på eller nær arbeidsstedet, hvor mødre kan amme eller pumpe seg for å lagre melk til amming, kan lette ammingen for arbeidende kvinner og dermed beskytte helsen til både mor og barn i betydelig grad.

Det er godtgjort at amming kan bidra til å beskytte moren mot kreft og barnet mot visse sykdommer i spedbarns-alderen. Hindringer for amming på arbeidsplassen kan påvirke helsen til både mor og barn i betydelig grad." Jeg synes dette er vakre ord!

Ikke minst lister veilederen noen konkrete krav som arbeidsgiver må følge:

— tilgang til et privat rom der moren kan amme eller pumpe ut morsmelk,
— bruk av sikre, rene kjøleskap for lagring av morsmelk og muligheter for å vaske, sterilisere og lagre beholdere,
— frihet til å pumpe ut morsmelk eller amme uten tap av lønn eller ytelser og uten frykt for sanksjoner.

Dersom arbeidsgiver forsøker å hindre deg i å benytte din rett til ammefri kan du kontakte Arbeidstilsynet for hjelp og veiledning.

Praktisk gjennomføring av ammefri

Retten til ammefri er stadfesta i Arbeidsmiljøloven §12-8: Kvinne som ammer sitt barn kan kreve den fri hun av den grunn trenger. Fritiden kan for eksempel tas ut i minst en halv time to ganger daglig eller som redusert arbeidstid med inntil én time hver dag. (Setninga om kordan ammefri kan tas ut er eit eksempel, ikkje ein regel.)

Det er viktig å merke seg at ammefri etter Arbeidsmiljølova er utan løn. Det er ingen tidsavgrensingar for uttak av ammefri, korkje per dag eller i forhald til barnets alder.

Ca. 60% av arbeidstakarane jobber i verksemder der det er inngått tariffavtaler som gir betalt ammefri. Dette gjeld bla. i all offentleg verksemd som ligg under hovudtariffavtale for staten, fylkeskommunane og kommunane (inkludert Oslo kommune), og i mange av tariffavtalane for det private. I det offentlege er det 2 timar betalt ammefri så lenge ein ammar, andre stader kan det vere mindre tid pr dag og det kan vere ei aldersgrense. Sjekk personalhandbok/-reglement eller liknande der du jobber for å finne ut kva som gjeld for deg.

Arbeidsgivar krev av og til dokumentasjon på at du ammar, dette kan du få frå helsesøster eller lege.



Ammefri i helsevesenet.

I løpet av 2013 blir ei endring til Arbeidsmiljølova som gir betalt ammefri til alle vedteke. Det blir då 1 time betalt ammefri pr dag dersom arbeidsdagen varer meir enn 7 timar.

I tillegg til Arbeidsmiljølova er Likestillingslovas §3 relevant. Den seier at Direkte eller indirekte forskjellsbehandling av kvinner og menn er ikke tillatt. Med direkte forskjellsbehandling menes handlinger som [...] setter en kvinne i en dårligere stilling enn hun ellers ville ha vært på grunn av graviditet eller fødsel, eller setter en kvinne eller en mann i en dårligere stilling enn vedkommende ellers ville ha vært på grunn av utnyttelse av permisjonsrettigheter som er forbeholdt mor eller far. Å ikkje stille passande rom til disposisjon for amming eller pumping er døme på slik diskriminering, ettersom det medfører at ei ammande kvinne ikkje både kan jobbe og fortsette å amme.

Men ein ting er retten til ammefri, ein anna er å faktisk få til den praktiske gjennomføringa. Det er det dessverre mange som har problem med, og mange gir nok opp amminga, eller trapper kraftig ned på den, fordi dei ikkje får til gode ordningar på jobb.

Retten til ammefri er absolutt. Arbeidsgivar kan ikkje nekte deg det, heller ikkje med henvisning til at det medfører store ulemper for dei om du treng fri. Du har rett på den fritida du treng for å amme ditt barn - altså på dei tidspunkt og av den lengda du treng for å faktisk få gjort det. Eventuelt innleige av ekstra personell for å sikre bemanninga er arbeidsgivars ansvar. Du skal ikkje tape økonomisk på å feks. få færre kvelds- eller nattevakter for at arbeidagivar skal få ein kabal til å gå opp.

Korkje arbeidsmiljølova eller likestillingslova er spesielt konkrete eller tydelege på dette. Men både Arbeidstilsynet og Likestillings- og diskrimineringsombudet (LDO) har uttalt seg om ammefri.

LDO har i brev til meg (sak 13/782) sagt at "dersom arbeidsgiver ikke tilrettelegger for at ansatte skal kunne amme eller pumpe, vil dette kunne være i strid med forbudet mot direkte diskriminering i likestillingsloven § 3 annet ledd. [...] Det er ganske klart at det etter likestillingsloven kan stilles krav om at arbeidsgiver skal tilrettelegge slik at de ansatte skal kunne amme og pumpe på en tilfredsstillende måte. Det er imidlertid uklart hvilke konkrete tiltak arbeidsgiver må gjennomføre for at en slik tilretteleggingsplikt skal være i tråd med likestillingsloven. Det kan for eksempel mest sannsynlig ikke kreves at arbeidsgiver skal sørge for et eget rom kun til amming og pumping. Det må imidlertid etter likestillingsloven kunne stilles krav om at arbeidsgiver sørger for å ha tilgjengelig et egnet rom, uten innsyn og som man kan låse, for å kunne amme og pumpe."

Dei har også behandla ein sak i Likestillings- og diskrimineringsnemnda der ein lege vart nekta å bytte turnusteneste pga. amming og vart forsinka i studiet på grunn av dette, og konkluderte då med at dette var diskriminerande, ettersom ho vart satt i ein dårlegare stilling pga graviditet/amming.

Arbeidsmiljølova er det altså Arbeidstilsynet som "passer på". Dette gjeld også §12-8 om ammefri, og tilsynet har faktisk lagd ein eigen rettleiar om Arbeidstakere som er gravide, nylig har født eller ammer – risikovurdering og iverksetting av tiltak.

Dei skriv at "tilgang til egnede fasiliteter, på eller nær arbeidsstedet, hvor mødre kan amme eller pumpe seg for å lagre melk til amming, kan lette ammingen for arbeidende kvinner og dermed beskytte helsen til både mor og barn i betydelig grad.

Det er godtgjort at amming kan bidra til å beskytte moren mot kreft og barnet mot visse sykdommer i spedbarns-alderen. Hindringer for amming på arbeidsplassen kan påvirke helsen til både mor og barn i betydelig grad." (Vakre ord for ein ammehjelper!)

Rettleiaren inneheld konkrete tiltak som arbeidsgivar er pliktig å gjennomføre dersom tilsette har behov for det for å kunne amme/pumpe på jobb.

— tilgang til et privat rom der moren kan amme eller pumpe ut morsmelk,
— bruk av sikre, rene kjøleskap for lagring av morsmelk og muligheter for å vaske, sterilisere og lagre beholdere,
— frihet til å pumpe ut morsmelk eller amme uten tap av lønn eller ytelser og uten frykt for sanksjoner.


I desember 2012 behandla tvisteløsningnemnda til Arbeidstilsynet ein sak der ei kvinne ba om ammefri (og nedsett arbeidstid). Saken kan virke kompleks, og nemnda er splitta i svaret sitt, men når det gjeld ammefri er dei klinkande klare:

"Ammefri
[...]
Loven setter ingen øvre grense for den tidsperioden kvinnen kan kreve daglig fri for å amme sitt barn. Utover at kvinnen faktisk må amme, oppstilles heller ingen betingende vilkår for retten til fri. Nemnda kan derfor ikke se at arbeidsgiver har grunnlag for å avslå As søknad om ammefri."


Med andre ord seier dei at kvinner som ammar har rett på ammefri, og arbeidsgivar kan ikkje avslå eit ynskje om ammefri, så lenge kvinna faktisk ammar.

Arbeidstilsynet kan kontaktast dersom ein treng hjelp til å få arbeidsgivar til å gjennomføre nødvendige tiltak for å kunne ta ammefri. Likestillings- og diskrimineringsombodet kan svare på om ordningar på arbeidsplassen er diskriminerande.

Ammehjelpen har ein artikkel om kordan kombinere amming og jobb.

Dessverre er det framleis sånn at kvinner må kjempe for å få ammefri. Retten er på vår side - ammar du så kan ikkje arbeidsgivar nekte deg ammefri. Mange arbeidsgivarar vil dessverre forsøke å stikke kjepper i hjula ved å insinuere at ein ikkje har rett på ammefri fordi barnet er for gamalt, be om ekstra dokumentasjon osv. Når alt dette så er levert får ein så høyre at arbeidet blir så tungt eller travelt for dei som ikkje har ammefri, at det blir ein vanskeleg situasjon osv. Dette er hersketeknikkar! Kvinner som ammar har rett på ammefri, så enkelt er det.

Truer fedrene amminga?

Gro Nylander er ute og uttaler seg om foreldrepermisjonen, og meiner fedrekvoten truer amminga. Joacim Lund i Aftenposten meiner ho ikkje lenger snakker ammingas sak - det er eg usamd i, men eg er òg usamd i det ho seier om foreldrepermisjonen.

For det første er det altså ikkje sånn at auka fedrekvote har ført til tilsvarande mindre permisjon tilgjengeleg for mor. Av dei 14 vekene fedrekvota er er det 3 som er teke frå fellesdelen, dei andre 11 er nye veker. I tillegg har vi vi fått tredelt permisjon, som betyr at mor og far har like lang kvote (14 veker, pluss 3 veker til mor før fødsel - så mor har 17 veker) og så kan resten (19 eller 29 veker) delast som foreldra vil. Inntil 2012 var mors permisjon 3 veker før fødsel og 6 veker etter, så dette er eit styrking av mors rettar. Defaulten for permisjonsfordelinga er forøvrig framleis på mor: inntil far har sendt inn sin søknad (evt søkt om utsetting) så løper permisjonen for mor inntil det gjenstår 14 veker (altså fedrekvoten).

For det andre er det - med den statistikken som er tilgjengeleg i dag (undersøkingar frå 2007/2008 er så vidt eg veit dei nyaste) - ikkje mogleg å sjå nokon samanheng mellom auka fedrekvote og lågare ammefrekvens. Tvert om, i perioden frå 1996 til 2009 auka ammefrekvensen ved alle aldre (feks. frå 36% til 36% ved 12 månaders alder) samstundes som fedrekvoten auka frå 4 til 10 veker. Eg har skrive meir om dette her.

Den siste undersøkinga av spedbarnskosthald (herunder amming) i Noreg er frå 2007/2008, og der var det 6% som oppgav "mor begynte å arbeide/studere" som viktigste grunn til å slutte å amme. "Barnet ville ikke" oppgis av 35%, og "for lite melk" av 19% (alt dette før 12 mnd). Og tala blir ikkje betre for dei som er spurt om korfor dei slutta å amme før 6 mnd: 37% hadde for lite mjølk, 15% meinte barnet ikkje vlle meir - og 1% byrja jobbe/studere.

Eg er naturlegvis veldig, veldig, veldig samd med Gro Nylander i at barselomsorgen må styrkast, og av den grunn er eg vanvittig mykje meir bekymra over at godt over halvparten av dei som slutter å amme før 6 mnd meiner dei har lite mjølk eller at barnet ikkje ville ammast meir. Dette er rett og slett problem mange burde fått kvalifisert hjelp med! Som ammehjelper har eg fått MANGE spørsmål frå kvinner som seier dei har lite mjølk eller at barnet ikkje vil die, og i veldig mange tilfelle finst det råd. Ja, det kan vere strevsamt for mor, og eg har ingen problem med å forstå kvinner som bestemmer seg for at nok er nok, den innsatsen dei må legge ned for å fortsette amminga er for stor, så dei slutter - det er heilt i orden! Poenget er at kvinnene må få tilbod om god hjelp med slike problem, og det er det altfor mange som ikkje får i dag.

Det er så mange mistydingar, så mange dårlege "hjelpere" (herunder både barsel, helsesøstre, venninner og svigermødre) der ute - er det riktig at så mykje fokus skal vere på kvinner som gir opp amminga fordi dei går ut i jobb, uavhengig av kor frivillig eller ufrivillig det er? Er det meir politisk korrekt å angripe fedrekvoten og deling av foreldrepermisjonen enn å stille spørsmål ved kunnskapen om amming hos helsepersonell, om oppfølging av barselkvinnene, om det er ein samanheng mellom innsparingar og føderush på sjukehusa og det at kvinner slutter å amme?

Eg har vore ammehjelper eit par år no, og eg har fått nokre spørsmål om kordan det skal gå med amminga når mor byrjer jobbe, det skal eg på ingen måte underslå. Eg har imidlertid fått langt fleire spørsmål om lite mjølk, om mjølkespreng, om barn med sugeproblem og brystvegring, om uoppdaga stramme tungebånd og skeive nakker. Det er etter mi meining der problema ligg, desse mødrene sitt ikkje og bekymrer seg for kva dei skal gjere når permisjonen er slutt om 7-8 månader, det er ikkje derfor dei opplever at "barnet vil ikkje die" eller meiner dei har for lite mjølk. Og desse problema burde ikkje vere VÅRE; det er ikkje frivillige som svarer på telefon og epost i ledige stunder som skulle hjulpe desse mødrene.

Det er sjølvsagt mogleg å ha to tankar i hovudet på ein gong, og meine at både dårleg barselomsorg og fedrekvote truer amminga. Men for meg er gapet mellom desse to tinga så stort at det å koble fedrekvoten til ein eventuell ammenedgang blir ganske bagatellmessig i forhald til den dårlege hjelpa mange kvinner får i dei sårbare vekene etter fødsel.

Blod er synd, mjølk er lov?

I dag lurer vi på: Korfor kan Jehovas Vitner amme (og die) når dei ikkje kan gi blod?

Jehovas Vitner (JV) kan ikkje motta blodoverføring, noko som innimellom medfører avisoppslag og ein del diskusjon. Forbodet mot blod er ikkje meir absolutt enn at der dei meiner det ikkje finst gode alternativ til heilblod eller blodkomponentane dei ikkje vil ha (så vidt eg har skjønt dreier dette seg om plasma, raude blodlegemer, kvite blodlegemer og blodplater) så er det greitt lell, dersom mottaker (JV) har samvit til det (Gud er tydelegvis ikkje heilt allmektig).

Derimot finst det etter det eg har funne ut ikkje noko tilsvarande forbod mot morsmjølk. I morsmjølk (eller i all mjølk, antar eg) er det kvite blodlegemer, ein komponent dei vanlegvis ikkje vil ta i mot. (I tillegg er det ein del stoff som står på kanskje-lista, feks. antistoff.)

Voffor gör dom på detta viset?

Dei er kanskje plagsame der dei går rundt med Vakttårnet sitt, men spesielt søkbare og lettleste er dei ikkje!

Den teologiske grunnen er delvis basert på Apostlanes gjerningar (bla. Apg 15,20) og delvis på Det gamle testamentet (3 Mos 17,13). JV meiner all bruk av blod er forbode, ikkje berre å spise blodmat, og ettersom det ikkje er spesifisert kva type blod det er snakk om så går dei ut frå at det gjeld alle vesens blod. I tillegg er det også viktig å "la blodet renne ut og dekke det til med støv", det er ikkje mogleg å samle opp blodet og bruke det til noko etter at det er tappa ut av dyret. Det er altså ikkje det at blodet kjem frå framande som gjer at dei ikkje aksepterer blodoverføring, men at det er blod i det heile teke, blod som per definisjon skulle ha rent ut på bakken og vorte dekka med støv. Organdonasjon aksepterast forøvrig av mange JV.

Noko av argumentasjonen eg finn skal imøtegå at det er skilnad på blod som mat og blod som kroppsvæske. Det meiner JV ikkje det er. Dei samanlikner det med næring, som ein kan få som vanleg mat eller intravenøst, eller at det ikkje er ok å få alkohol intravenøst viss legen seier man ikkje skal drikke. Så spørsmålet om korfor det er ok å få kvite blodlegemer som mat i morsmjølk, og ikkje som blod er jo interessant!

Det meste av argumentasjon eg klarte å finne er dog av helsemessig art. Det er tydeleg at dette er ein type argumentasjon det er lettare å få gjennomslag for, så den blir brukt for alt den er verdt. JV meiner det er farleg å få blodoverføring når det finst alternativ. Det står mykje der, og eg er ikkje lege så eg har lite grunnlag for å seie om det heng på greip eller ikkje. Men eg synes iallfall teologien blir litt utvanna i alle saltvannsoppløysingane ;)

Det er altså ikkje lov å tappe ut eige blod for bruk til blodoverføring, for blodet skal ikkje brukast etter at det har kome ut av kroppen. Men hjerte-lungemaskiner som sirkulerer blodet under hjerteoperasjon er lov, så lenge det kun er pasientens blod i den, og det er lukka sirkulasjon med kroppen.

Sånn sett er det kanskje lov å amme (kanskje er det ein eller annan symbiose mellom mor og barn etter fødselen som gjer at mjølka ikje reknast som å ha forlatt mors kropp), men ikkje gi pumpemjølk? Og korfor i all verda er det lov å drikke kumjølk - blodlegemene i den forsvinn vel ikkje berre fordi den er frå ei ku og er pasteurisert? Burde ikkje JV-barn eigentleg flaskast opp på soya-baserte morsmjølkerstatningar?

Eigentleg vart eg ikkje så mykje klokare på korfor morsmjølk er lov, men interessant nok fekk eg mange treff på "morsmelk" på JVs nettstad: masse notiser om positive verknader ved amming og morsmjølk ser ut til å vere trykt i bladene deira.

Eg vurderer no å lide meg gjennom ein samtale med JV om morsmjølk viss dei kjem att hit. Det pleier kome to godt vaksne menn innimellom som går pent sin veg når eg seier mannen min er ute og at eg difor ikkje vil sleppe dei inn ;) Men neste gong skal dei få pupp!

Amming, Take Two.

Med over to års ammeerfaring har det føltes litt rart å av og til måtte seie at "amming av spedbarn, nei, det har eg inga erfaring med". Teoretisk har eg nok kunnskapen inne, eg kan "alt" om såre brystknoppar, urolege barn om kvelden, blokkamming, lite mjølk og andre ting som nybakte mødre stiller flest spørsmål om. Men eigen praksis? Nei. Ungen ville ikkje ha bryst før ho var 3 månader, og på det stadiet har dei fleste på eit eller anna vis kome over dei aller fleste spedbarns-ammeutfordringane sine.

Så då Toern meldte sin ankomst for ei drøy veke sidan hadde eg som ballast ikkje berre store mengder teoretisk kunnskap, ganske mykje erfaring i form av andres erfaringar, utfordringar og problem, og eit breidt korps av ammehjelpere om eg skulle lure på noko, men også mogleiken til å starte med amming av spedbarn for aller første gong. Ein interessant kombinasjon, synes eg!

Det aller første som slo meg etter å ha pressa ungen ut og gjort oss klar til å amme var at dette krev tålmodigheit!

Etter at eg fekk han opp på brystet etter fødselen brukte han omlag ein time på å finne puppen sjølv for fyrste gong. Då lot eg han fyrst ligge oppå brystkassa mi, deretter la eg meg på sida med han mage-mot-mage. Eg har store bryst som vert litt, øh, flate når eg ligg på ryggen, så det var ikkje så lett å navigere seg rett fram til dei, trur eg, og det var vanskeleg for meg å sjå han også. Men når eg låg på sida hadde eg god kontroll over både han og meg, og kunne legge til rette med å forme brystknoppane litt for han når han nærma seg, slik at han fekk lettare tak.

Eg gav uttrykk til jordmor og barnepleier for at eg ville greie dette på eiga hand, så eg fekk inga rettleiing eller hjelp til å gjere dette "rett". Som andregongsfødande og ikkje minst som ammehjelper synes eg dette var heilt greitt. Verre var det at eg heller ikkje forrige gong fekk noko hjelp til dette, utover at eg fekk Ungen opp på brystet og (så vidt eg hugser) fekk beskjed om at det var berre å ta den tida vi trong, så ville ho finne brystet. Eg tviler på at tålmodet holdt til ein times orientering på mors bryst, så eg trur nok ho fekk litt hjelp av eg undervegs. Kor mykje dette hadde å seie for utfallet er umogleg å seie, så eg spekulerer ikkje meir over det no. Gjort er gjort og amminga kom no på plass etterkvart.

Det er viktig å vere klar over at den første amminga kan ta tid, mykje lengre tid enn du trur, og dess lengre tid det tek, dess viktigare er det nok å ikkje la seg stresse. La barnet bruke den tida det vil, og spør jordmor om råd viss du er usikker på om du eller barnet ligg "rett" eller liknande. Ikkje "hjelp" barnet for mykje fram til målet.

Etter at han først var kobla på, sugde han seg fast og vart liggande. Først etter to timar slapp han taket slik at barnepleieren (som var innom for tredje gong) kunne få veid og målt han. Løvemamma passa på :) (Nokon ville kanskje oppfatta det som masing når dei for tredje gong kom inn og lurte på om dei kunne få veie og måle, men eg ignorerte det berre...)

Vi slumra oss begge gjennom natta, og neste morgon var det til for ny ammestund. Denne gongen tok det 20 minutt før han ville ta tak.

For to år sidan hadde eg vore drive til vanvidd etter 5 minutt. Denne gongen følte eg ikkje ein einaste gong at skuldrene nærma seg øyrene eller at sveitten pipla fram. Eg var roleg og forsøkte hjelpe han til å ta tak (med store brystknoppar er det greitt med litt "skvising" for å hjelpe ein liten munn å få godt tak), men elles styrte eg lite.

Mykje av grunnen til at det tok så lang tid før han tok tak var nok at eg såg tidlege signal på svolt - kaving, lett klynking, han byrja sutte på fingrene og virka generelt litt søkande. Han skreik ikkje, og virka slettes ikkje "skrubbsvolten-gi-meg-mat-no-straks". Kanskje er det ikkje sånn vi trur at ein svolten unge ser ut, slik at det er lett å tolke det å bruke lang tid på tilkoblinga som manglande interesse?

Å bruke lang tid på tilkoblinga kan vere eit teikn på at du les svoltsignala til barnet ditt "rett" og tilbyr brystet i god tid før det eigentleg veit at det vil ha mat.

Dessverre har Toern akkurat som søstra litt liten munn, så det var vanskeleg å få optimalt sugetak med mine store brystknoppar. Babyen skal ikkje sutte på tuppen av brystknoppen, men ha heile brystknoppen og delar av areola (det brune) inni munnen. Dette krev at barnet gapar ganske høgt. Eg slurva med dette den første natta og dagen, og det fekk eg (bokstaveleg talt) svi for den neste veka.

Pass på korrekt sugetak frå første time.

Ganske bra sugetak.

Det tek framleis ofte lang tid å koble han på. rett nok er det ikkje snakk om 20 minutt, men 5-10 minutt er ikkje uvanleg, særleg om natta og kvelden. På dagtid er det litt meir som på film - schmokk, rett på.

Og amming tek altså tid. Mykje tid. Toern vil som regel die 30-60 minutt eller lengre før han slepp taket. Som regel sovnar han i matfatet, men held fram å ha eit godt sugetak med aktiv diing (nokre sugetak før han svelger). Hittil i dag (han er 9 dagar og klokka er straks 15) har eg amma i minst 5 timar (og det er nok snart tid for ei ny økt medan middagen står i omnen, han har snart sove i 2 timar no). Eg rekner med minst like mange timar til før midnatt. Men til gjengjeld for ei halvanna times ammeøkt i senga fram mot midnatt får eg nok sove opp mot 5 timar før han vil ha mat igjen, så det er verdt det :) Dessutan bryr eg meg ikkje så hardt om augekontakt med mitt slumrande diebarn (eg er jo den slemme mammaen ;)), så eg får nokre timar med TV, PC og ein stabel bøker på nattbordet.

Alt dette er ein overgang frå to-åringens 3-minutt-på-ein-god-dag-økter - ho vil forresten gjerne die litt lengre no når det tydelegvis er meir mjølk der...

 

 Ganske tilfreds unge.

Meir om langtidsamming frå eit antropologisk perspektiv

No vart det plutseleg to innlegg på ein kveld etter lang tids tørke, eigentleg hadde eg tenkt å utsette publiseringa av dette nokon dagar. Men så såg eg at Ammehjelpen på sine facebook-sider påstår at gjennomsnittleg ammelengde på verdsbasis er 4.2 år - og sidan det er feil feil feil så måtte dette ut i dag. Slapp av, då vert det nok dobbelt så lang bloggtørke framover i staden.

Eg har jo tidlegare blogga om langtidsamming, etter at eg såg påstander om at gjennomsnittleg alder for avvenning er ca 4.5 år. For å gje nye (late) lesarar eit samandrag: gjennomsnittleg ammeavvenningsalder er ikkje 4.5 år, men dersom ein ser på utviklingstrekk hos pattedyr så KAN ein samanlikne og seie at biologisk burde avvenning hos menneskebarn skje ein gong mellom 2.5 og 7 år. I mange land og kulturar er det vanleg å amme mykje lengre enn i Noreg (og ikkje minst i USA), og eit vekta gjennomsnitt av nokre av dei største landa og ammefrekvensen der kan nok dra alderen for ammeslutt opp mot 1.5-2 år.

Nyleg kom eg over eit blogginnlegg av same Katherine Dettwyler (som er antropolog og har skrive mykje om amming, blant anna ein artikkel eg bruker i det andre innlegget om langtidsamming), om Worldwide average age of weaning, der ho tek opp problematikken rundt akkurat denne statistikken. Først av alt reagerer også ho på påstanda om at gjennomsnittleg ammeavvenningsalder er 4.2 år, og viser til at det berre finst anekdotiske, avgrensa eller rett og slett dårlege kjelder for den.

Ho viser til ein del interessante problem rundt kva metodikk forsking på eit globalt gjennomsnitt skal vere basert på, blant anna er det ein del kulturar det er gjort meir forsking på enn andre - det finst mange sosialantropologiske studier frå matriakalske landsbyar på kysten av Portugal (så vidt eg hugser frå ex.fac.), men forhaldsvis få frå kinesiske storbyar, som i global statistisk samanheng burde ha blitt vekta høgare. Kultur virker definitivt inn - ho bruker USA som døme, og trekker fram blant anna medisinske intervensjonar av mange slag som påvirker amminga, og spør om ein kanskje burde holdt alle som gir opp eller aldri initierer amming i løpet av dei første 6 vekene (som ho ser på som "tilvenningsfasen", tida for å etablere god amming for både mor og barn) utanfor ammestatistikkar? Det hadde iallfall vore interessant å sjå kordan tala då hadde blitt påvirka, sidan det er ein ganske stor andel kvinner i industrialiserte land som ikkje ammer etter 6 veker (eller i det heile teke).

Konklusjonen hennar er at det ikkje gir meining å snakke om globale gjennomsnitt for amming. Derimot kan det vere meiningsfullt å snakke om kordan ammeslutt er distribuert i ulike kulturar, altså kordan kurven ser ut. Eg synes iallfall definitivt det er interessant å sjå kor kulturelt påvirka amming er, kor mykje av det rundt amming som bestemmast av kulturen vi befinn oss i.

Og konklusjonen - alt i innleiinga - er altså at det ikkje er grunnlag for å hevde at det finst ein global avvenningsalder på 4.2 år. Eller for å seie det med Katherine Dettwylers eigne ord: "The 4.2 year figure cited by Ruth Lawrence is clearly not valid, regardless of how useful people have found it for justifying extended breastfeeding. The 2.8 year figure cited in my work represents the median age (not the mean) for a cross-cultural sample of 64 traditional societies prior to the mid-20th century, not a current world-wide average."

Når har ein amma for lenge?

Mange har sikkert fått med seg dei siste par vekenes diskusjon rundt langtidsamming, som starta med The Time sin artikkel om "attachment parenting" (tilknyttingsomsorg), illustrert med ei forside som også i Noreg ville vore rangert som kontroversiell.

Denne helga fulgte Bergens Tidende opp med ein reportasje om langtidamming, med intervu og flotte bilete av mødre med barn i 2-3 års-alderen. (Dessverre held kommentarane på artikkelen stort sett same kvalitet som kommentarane i nettaviser generelt, så eg har ikkje orka lese for å sjå om det finst gullkorn der.)

Sjølv om eg ikkje trudde det då eg vart gravid eller (ikkje) starta å amme, så synes eg no det er heilt naturleg og greitt å amme lenge etter den anbefalte minimumsalderen for amming i Noreg (og frå WHO si side). Amming blir ikkje unyttig straks "aldersgrensa" er passert, og ikkje er det helseskadeleg å fortsette heller - så på same måte som at eg ikkje kaster spagettien om den har passert "best før"-datoen med god margin så held eg fram med amminga. Og eg har i grunnen trua på at morsmjølk gir ungen min meir balansert og nyttig næring enn spagetti gjer, sjølv om kanskje spagetti står for ein større del av næringsinntaket hennar....

Det blir for meg veldig kunstig å sette ei bastant grense for når ammeslutt skal skje. Først og framst, kva skal denne grensa vere basert på? Forsking? I såfall må nokon gjennomføre nokre større forskingsprosjekt først... Det finst mykje forsking på effekten amming generelt, det meste med barn opp til 3 eller 6 månader. Fram mot 1 år finst det mykje mindre, mellom 1 og 2 år finst det nokre få studier, og over 2 år finst det så vidt eg har funne ingenting. Grunnen til det er nok enkel: det er få i kulturar der det er mogleg å gjennomføre kontrollerte studier over så lang tid som ammer så lenge. I Noreg er det ca 4% (dvs rundt 2400 av eit årskull) som ammer ved 2-årsalder, etter dette finst det ingen statistikk.

Det finst altså ingen eller i beste fall svært lite relevant forsking om dette, anten ein ser på fysiske eller psykiske effektar, eller heilt andre ting. Kritikken eg har sett mot langtidsamming er stort sett anten retta mot ein uspesifisert alder der barnet er "for gammelt" (eller for stort), at det ikkje er nokon helseeffekt av amming så lenge (så korfor gidde?), at barnet blir for nært knytta til mor, og kanskje psykisk skada for livet, at mor gjer dette for sin eigen del, eller at det er ekkelt.

Kva som er "for stort" eller "for gammelt" veit eg ikkje heilt. Nokon nemner å kunne sitte sjølv - vel, mitt barn insisterte på å stå i fanget vårt (jada, med støytte) sidan ho var 2 mnd. Eg burde kanskje aldri byrja å amme då? Andre synes barnet er for stort når det ser for stort ut - utan at det er så veldig klart definert heller. Atter andre når barnet har fått tenner - nokre barn får første tann ved 2-3 mpnadersalderen, skal dei starte på kotelett-gnaging då? Og andre set grensa ved at barnet kan be om eller finne fram brystet sjølv. Her er det igjen nokre barn som er veldig tidleg ute med å løfte opp genseren - intelligens eller dumskap? Og for min eigen del så har eg ein Unge som snakka i 2-3 ord lange setningar frå ho var rundt 15 mnd - skulle eg ha avvent henne då, medan sonen til ei eg kjenner, som er 2 månader eldre enn Ungen og nettopp har lært å koble saman ord framleis kan ammast nesten eit år lengre?

Helseeffekt, anten den er fysisk eller psykisk og negativ eller positivt, finst det altså stort sett inga forsking på, og det går ikkje an å basere seg på fråveret av forsking, iallfall ikkje når det finst erfaring gjennom årtusen som tyder på at amming til barnet er fleire år gamalt går heilt fint. Det er ingenting som tyder på at det var vanleg å avvenne spesielt tidleg i tidlegare kulturar, sjølv om auka industrialisering og pengeøkonomi absolutt gjorde sitt for å korte ned på amminga. Det var behov for mors arbeidskraft, og for mange var det til dømes billegare å leige inn ei amme til å gi barnet mat enn å amme sjølv. Innafor adelskapet var det gjerne om å gjere å få flest mogleg barn, og då hjalp det med korte intervall mellom fødslane - ergo ingen eller kort amming der også.

Når det gjeld egoisme så vil eg starte med å nemne at eg overhode ikkje fekk Ungen for hennar eigen del. Det var ikkje ei genuin tru på at akkurat dette barnet skulle få det så fantastisk godt som gjorde at vi valde å ha sex akkurat den kvelden og at akkurat den sædcella traff egget - og så vidare. Ungen er rett og slett eit produkt av foreldras egoisme - vi fann ut at vi hadde lyst på barn, enkelt og greitt. På same måte er amming i godt over to år naturlegvis eit produkt også av mors vilje - hadde eg ikkje villa amme og syntes det var greitt å amme så hadde eg då for all del kutta ut for lenge sidan.

Og ekkelt? Det er mykje som er ekkelt, men eg vil ikkje forby det for det, og så lenge det berre er ekkelt utan nokon annan grunn til å vere mot det så vil eg faktisk avstå frå å meine noko om ein annan person sine handlingar også. Røyking er ekkelt, helseskadeleg og det plager andre - ergo er eg veldig for røykelova. Snus er ekkelt og helseskadeleg, men utover det reint estetiske og så lenge snusaren tar med seg klysene sine synes eg ikkje det skal vere forbode. (Derimot bør det vere høge bøter for å forsøple med snusklyser. Eller tyggisar.) Og sæggebukser med rørleggersprekk og rosa boxer under er både ekkelt og stygt, men her klarer eg ikkje finne andre gode argument enn min eigen alder og estetiske sans, så det går under "klær er trass alt klær". Eller "me vett det, men me liga det ikkje", som indremisjonsmannen sa om Jesus som gjorde vatn til vin. Og forøvrig synes eg ikkje amming av "store" barn er ekkelt heller.

Men uvant, det er det. Heile greia med amming er i grunnen uvant for dei fleste som ikkje har barn sjølv. Eg hadde tatt på éin gravidmage og så vidt eg hugsar aldri sett amming i RL (bortsett frå ei bilete av mora mi som ammer broren min) då eg sjølv vart gravid. Amming av "større barn", kva no det var, var totalt ukjend. Dei fleste som ammer barn over året i vårt samfunn gjer dette utanfor det offentlege rom - barnet er i barnehage, foreldra på jobb, og amming er som oftast noko som skjer heime, nokre få gonger om dagen. Om det er forhaldsvis fleire heimeverande som langtidsammer i forhald til utearbeidane, veit eg ikkje - dei fleste eg veit av som ammer "eldre barn" jobber (men så kjenner eg jo flest arbeidande mødre også).

Alt dette fører uansett til at det er veldig sjeldent å sjå 2-åringar som blir amma, så når vi ser det så blir det svært framand for oss. Det bryt med biletet av det nusselege spedbarnet i rosa eller lyseblå blondar som ligg så pent i mors armer med eit halvt skjult bryst i munnen. Ein halvmeter baby på fire kilo kan ammast litt diskret og skjult vendt mot veggen eller under eit sjal om ein ynskjer det, det går rett og slett ikkje med ein munnrapp og nyskjerrig to-åring på knappe meteren. Så då let nok dei fleste vere å gjere akkurat dét. Og nettopp difor er reportasjar av den typen som BT hadde så viktige, med dei flotte bileta, med Tatjana og Julija på framsida, med bilete av taleføre barn (og mødre!) - det viser oss eit anna bilete av amming enn dei bittesmå babyane som stort sett er dei som er med på dei vanlege ammebileta.

Just for the record: eg ammer framleis. Sjølv om Ungen i kveld - i all sin taleførheit - sa at "magen til mamma har ikke plass til puppeputa". Og dette er absolutt noko eg ikkje hadde trudd eg kom til å gjere om du fortalde meg det for 2-3 år sidan :-)

Gratulerer med dagen!

I dag er det 8. mars, den internasjonale kvinnedagen, og eg skriv nok eit ammeinnlegg (lett inspirert av faren til ei jente i Ungens barnehage som gratulerte meg med dagen då vi møttes i porten - takk!). For som så mykje anna så handlar også amming om feminisme.

Fjorårets debatt om mors rett til å velge flaske framfor amming slik at far kan overta mating og tidleg permisjon får kanskje mange til å tru at amming står i motsetnad til feminisme - at amming handler om å tjore mor fast til sofaen (kjøkkenbenken er stort sett ein sub-optimal plass for amming, det er viktig å sitte avslappa og ha god støytte for rygg, armar og ikkje minst barnet når ein ammer) slik at ho held seg heime med barnet.

Amming handlar om feminisme fordi:

Amming krev samfunnsendringar for å betre kvinners posisjon og levekår.

Kvinner må ha tru på sin evne til å produsere nok mjølk, og ikkje la seg påvirke av kommersielle produsentar av morsmjølkerstatningar og barnemat som forsøker så tvil om kvaliteten på mjølka, om mødre kan produsere nok mjølk til å ernære barnet sitt, om morsmjølka inneheld nok næring. I delar av verda må dei rett nok skrive på pakken at morsmjølk er det beste for barnet, mens i andre land blir det sett på som unormalt og nesten uansvaleg om du ikkje vil ha med posen med masse gratisprøvar på MME heim frå barsel. For kva om du sitt der og har for lite mjølk når du kjem heim?

I tillegg handler dette om at mødre må få den maten og næringsstoffene dei treng under amming, og tid til å amme. Ammande treng meir mat enn andre kvinner, fordi dei skal ernære eit barn i tillegg til seg sjølv. Dei treng også tid og tilrettelegging til å kunne gi barnet mat, ved behov gjennom heile døgnet. I mange samfunn kan dette fint kombinerast med arbeidet dersom ein legg til rette for det - det er vanleg å ha med ammebarn både på jordbruksarbeid og husarbeid.

Amming må anerkjennast som produktivt arbeid, ikkje som ei mors plikt. Dette betyr at det må leggast til rette for at mødre kan amme sjølv om dei jobber - i form av tilrettelagte arbeidsoppgåver, foreldrepermisjon og ammefri. Amming (og svangerskap og fødsel) skal aldri vere grunn til å seie opp nokon frå jobben, det må uansett leggast til rette for at mødre kan gå tilbake til jobben og arbeidsoppgåvene sine når dei ynskjer det. Dette er ein kostnad samfunnet rett og slett må ta for å oppretthalde produksjonen og reproduksjonen.

Rettane i arbeidslivet jobber bla. International Labour Organization (ILO) for i FN-systemet (sjå t.d. denne rapporten). Noreg ligg foran på mange område, men når det gjeld amming er vi faktisk ikkje blant dei beste i klassen sidan norsk arbeidsliv ikkje har rettigheitsfesta betalt ammefri til alle kvinner. Det er avtalt i tariffavtaler som omfattar ca 2/3 av arbeidstakarane


Amming viser at kvinner har styrke i sin eigen kropp

Vellukka amming gjer mødre (og barn) mindre avhengige av legar og av storindustrien. Barn som vert amma har større sjanse til å overleve dei første åra av sine liv, og har færre infeksjonssjukdommar bla. i luftvegar og i mage/tarm. (Ein del referansar kan du finne i dette innlegget.) I mange land er morsmjølkerstatning svært dyrt i forhald til vanlege lønningar. Sjølv om kvinner som ammer treng litt meir mat, er det på langt nær like dyrt som å kjøpe MME - det er ikkje uvanleg at eit spebarns behov for MME kostar meir enn ei dagsløn for ein arbeidar i delar av Afrika eller Asia. Dette går sjølvsagt utover heile resten av familien - både når det gjeld mat, skulegong og medisinske utgifter - og ofte kan ikkje familien kjøpe nok MME til å dekke babyens behov fullt ut, med underernæring, feilernæring eller sjukdom som følge.


Amming utfordrer synet på kvinnebryst som eit seksuelt objekt

Mykje av den moderne kvinnekampen, spesielt i Vesten, har dreidd seg om retten til eigen kropp, retten til å kle seg som ein vil og retten til å vise så mykje av kroppen som ein vil. Valdtektsdebatten i noreg dei siste åra har handla mykje om kordan kvinner skal kle seg og om det kan eller bør vere grenser for det. Samtidig bruker media kropp for det det tydelegvis er verdt - kan tabloidene sette eit bilete av ein tynn kvinnekropp med mest mogleg hud som forsidefoto så gjer dei det. Fordi det sel aviser, ikkje fordi fotoredaktøren er ein gamal gris.

På Facebook finst det mange grupper fulle av kvinner (og jenter) som viser mest mogleg kropp og bryst innafor rammene der. Derimot er ammebilete i mykje mindre grad lov. Facebook påstår rett nok at det er lov, men gong på gong kan vi lese historiar om kvinner som har fått sletta bilete der dei ammer ungen sin, eller som har fått åtvaring frå Facebook om dette. Det same skjer for mange som ammer offentleg. Men det er faktisk ikkje slik at vi ammer utanfor husets fire veggar fordi vi absolutt vil eller for å vise oss mest mogleg - det er for å gi barnet vårt mat. Og det er ikkje alle barn som aksepterer å bli amma under eit varmt og mørkt teppe der dei ikkje kan sjå mors ansikt. Sjølvsagt kan både mor og barn krype inn under teppet, men var det ikkje for å vere diskret at vi skulle dekke oss til? (Om det plager deg at eg viser 20 cm^2 med nakent bryst så kan du gjerne sjå ein annan veg.)

Alt dette er område som kvinnerørsla i Noreg og mange andre land har snakka om i årevis. Kvinnerørsla besto også av ammeaktivistar - og eg antar grunnleggarane av Ammehjelpen heller ikkje blir fornærma om eg kaller dei feministar :) Dei seinare åra har mykje av den synlege kvinnekampen dreidd seg om ting som er fjernt frå amming, men eg tviler på at eg hadde blitt kasta ut av toget om eg stilte med Ungen og eit banner om min rett til å vise puppen offentleg - sjølv om eg hadde hamna rett bak parolane mot strippeklubbar eller mot Pro-senteret. (No blir det dessverre ikkje noko tog på oss i år, og iallfall blir eg ikkje å bære Ungen medan eg ammer henne i toget. Ouch.)

Gratulerer med dagen, alle kvinner!

Amming borte frå kjøkkenbenken, med Unge som er litt for stor til å ammast i 8. mars-tog.

Amming under graviditeten

For ei stund sidan skreiv eg eit innlegg om amming og graviditet. Bakgrunnen for det var eigentleg at eg ville skrive om mine eigne erfaringar rundt amming og graviditet, men så vart det så langt.... gamle lesarar vil sikkert påstå at det ikkje er noko nytt ;)

Eg er altså gravid, sånn rundt 23 veker på veg no. Det første teiknet på graviditeten, mindre enn to veker etter befruktninga og på eit tidspunkt der det enno var litt tidleg å ta ein graviditetstest på påliteleg resultat, var at eg fekk vanvittig ømme bryst. Eg trudde ein dag eller to det var brystbetennelse på gong (eg må legge til at eg aldri har hatt det, så eg veit ikkje kordan det eigentleg kjennast ut), og "tvang" Ungen til å die "heile tida", sidan hyppig tømming er den beste behandlinga for dei fleste byrjande brystbetennelser (eg kunne ha lest artikkelen litt nøyare då vondten starta, i staden for panisk å tenke "jeeez, brystbetennelse! AMME!!", for eg hadde ikkje så mange andre symptom enn at det var ømt/vondt...menmen.)

Uansett, etter eit par dagar fann eg ut at det kanskje kunne vere noko anna enn brystbetennelse, og tok ein graviditetstest... som var positiv.

Med lett skrekkblanda fryd fann eg fort ut at eg skulle fortsette å amme - eg har ingen historikk som skulle tilseie at eg ikkje burde amme under svangerskapet, og både eg og Ungen ville gjerne fortsette.

Dei første vekene var det rett og slett vondt, og eg beit tidvis tennene saman og lurte på kva søren eg holdt på med. Heldigvis var det vondast dei første 10-15 sekunda av ammestunda, så innan eg hadde bestemt meg for å koble frå og kutte ut var det ikkje lenger vondt, og Ungen fekk fortsette. Det var også ømt når eg ikkje amma - dvs dei andre 23.5 timane i døgnet, så det å komme borti noko var tidvis smertefullt. Rundt veke 12 gav smertene og ømheiten seg heldigvis, både under amming og elles.

Då eg var rundt 18 veker på veg fekk eg råmjølk i brysta, og mjølkeproduksjonen min gjekk samtidig ned. Grunnen til at eg kan tidfeste dette såpass nøyaktig (og relativt tidleg) er at diemønsteret til Ungen plutseleg endra seg - frå å ville die 3-5 minutt på kvar side vil ho no gjerne ligge 10-15 minutt. I tillegg opplever ho den laksative effekten av råmjølk - ein av funksjonane til råmjølk er å tømme tarmen raskast mogleg for barnebek (mekonium), som er bæsjen barnet lag(r)er i tarmen under svangerskapet (av avfallsstoff frå fostervatn som er svelga). Over natta fekk ho ganske laus mage - det som får meg til å tru på råmjølksvirkninga i staden for barnehagevirus er at då eg nokre dagar etter var bortreist slik at ho ikkje amma på halvanna døgn så fekk ho heilt normal mage igjen, for så å bli laus igjen då eg kom tilbake og ho gjenopptok amminga. (Eg ser òg at mjølka er blitt gul og tjukkare, den minner om vaniljesaus.)

Amming gjer at ein får litt større behov for næring enn elles, og det same gjer graviditet. Begge delar samtidig gir difor dobbelt så stort behov. Det er likevel ikkje snakk om enorme mengdar mat som må til - ved fullamming er det eit par skiver brød og to glas mjølk, og omtrent det same på slutten av svangerskapet. For min del har eg ingen problem med å få i meg tilstrekkeleg næring til både mjølkeproduksjon, svangerskap og drift av meg sjølv, og eg har dessutan litt å gå på...

Planen no er å fortsette å amme Ungen fram til fødselen, og så amme begge to når Nyungen kjem. Tandemamming vil seie at ein ammer to (eller fleire!) barn samtidig, dvs i samme ammeperiode. Nokre let barna die samtidig, andre ammer ein om gongen. Det vanlegaste er nok at den yngste får mjølk først, mens for enkelte kan det vere gode grunnar for å la den eldste die først og dermed la den minste få den feitaste mjølka først. Eg veit ikkje kordan vi kjem til å gjere det reint praktisk, og eg veit jo heller ikkje om Ungen framleis er interessert i å amme meir når ho får ein lillebror. Det er imidlertid mange som seier det er ein bra måte å unngå eller minske søskensjalusi på, og mange ungar som nyleg er avvente vil ofte byrje med bryst att fordi dei er litt sjalu på lillesøsken som får den gode mjølka der. Ungen er for tida litt oppteken av at ho og beibien skal ha ein pupp kvar, det er jo eit godt utgangspunkt (så får vi heller sjå kordan det går når ho innser at Nyungen får spise av begge puppane!).

Eit spørsmål som kom opp då eg diskuterte amming med agronom-broren min var behovet for sining. Eg har diskutert dette med nokre agronomar som også er ammehjelpere, og konklusjonen er at sjølv om det kan vere greitt med ein pause i amminga før neste ammerunde, så er det for menneskeleg laktasjon ikkje eigentleg naudsynt. For kua sin del handlar det òg om at den skal produsere mjølk til meir enn ein kalv - den skal som regel vere mjølkeku - medan menneskemora skal produsere mjølk til eitt menneske, ikkje for kommersiell mjølkeproduksjon i lang tid.

No er det mogleg at Ungen bestemmer oss for at det blir pause i amminga i vekene før fødselen, men om ho ikkje gjer det så satser eg på at det går fint, og at eg klarer lage næringsrik og fin mjølk til nok ein krabat. Alle prosessane rundt mjølkeproduksjonen som startast etter fødselen vil uansett gå som normalt, at eg alt ammer betyr berre at eg enno produserer moden mjølk (og no også råmjølk). Etter fødselen av morkaka vil hormonproduksjonen blir brutalt endra fordi svangerskapet er over, og mjølkeproduksjonen blir "reboota".

Amming og graviditet

Som antyda i det siste innlegget mitt skal Ungen få eit søsken i løpet av året, nærare bestemt rundt juli. Nybabyen er av type XY (så lite blyg at sjølv mor, som elles ikkje ser skilnad på ein kylling og eit menneske på dette stadiet, kunne sjå det) og har alt han skal ha av utvekster og innvortes opplegg. Iallfall det som kan observerast cirka no.

Det nesten alle automatisk går ut frå når dei får høyre dette er at eg ikkje lenger ammer Ungen. Men det gjer eg, vettu! Med alt slitet i starten skal eg iallfall ikkje vere den som bestemmer at det er slutt no, tenker den litt sta mammaen. Og med ein unge som synes pupp er ålreit så går det i grunnen av seg sjølv eit par gonger om dagen, og skulle mor føle for å ikkje vere heime på eit passande tidspunkt så går det bra det også.

Mange ser nok for seg at amming under graviditet ikkje går an rett og slett fordi amming er prevensjon. Eller så byrjer dei tvile på om amming faktisk fungerer som prevensjon. Her er det viktig å skille mellom, eh, pupp og mens, eller noko slikt.

LAM - laktasjons-amenorremetoden er den naturlege infertiliteten etter ein fødsel. Den skuldast at amming gjer at nivået av prolaktin forblir relativt høgt i kroppen, noko som ikkje berre gjer at mjølk blir produsert, men også at eggløysinga utsettast fordi utskillinga av follikel-stimulerande hormon (FSH) og GnRH blir hemma. Dermed får ein ikkje eggløysing. Korrekt brukt har metoden har ein sikkerheit på 98-99.5% - som faktisk er sikrare enn typisk bruk av både p-piller og minipiller.

Den høge sikkerheiten skuldast at metoden er enkel: hyppig fullamming. Den fungerer altså kun så lenge barnet blir fullamma, barnet må ikkje få noko anna utanom brystmjølk (ikkje vatn, MME, graut, og heller ikkje morsmjølk på flaske - pumping stimulerer dessverre ikkje prolaktinproduksjonen like bra), og amming må skje over heile døgnet inkludert om natta. Mor må heller ikkje ha hatt noko blødning utover renselsa etter fødselen. I tillegg er den ansett som trygg berre dei første 6 månadene etter fødselen. Dess lengre ein går utan menstruasjon, jo større sjansen er for at det skjer ei eggløysing før den.

Utan at eg veit det sikkert (det er jo også vanskeleg å finne ut) så vil eg tru at dei fleste som har brukt amming som prevensjon og blitt gravide har gjort det "feil" (eg har forøvrig samme fordom overfor folk som blir gravide når dei bruker hormonell prevensjon....). Typiske "feil" vil vere at barnet har sove gjennom éi natt (over 6 timar) - ergo ingen nattamming - eller at barnet har fått eitt måltid med flaske ein eller annan gong. Dette hugser ein gjerne ikkje når ein ein månad eller to etterpå finn ut at ein er gravid....på same måte som at ein insisterer på at minipillene alltid var tatt klokka 7:30 før ein dro på jobb. Unntatt den søndagen etter festen, då vart visst klokka nærare 18 før ein hugsa det....

(Eit viktig poeng her er også at effektiviteten av prevensjon målast på gruppenivå, ikkje individnivå. 99% sikker betyr ikkje at du som les dette har 1% sjanse for å bli gravid, men at dersom 1000 av mine lesarar bruker den så vil 10 av dei blir gravide av ein eller annan grunn, medan den beskytter dei andre 990 100%.)

Problemet med LAM er også at ein ikkje veit før etterpå at ein har hatt eggløysing. Heldigvis er det mange som får første mens etter fødselen utan å ha eggløysing først (særleg blant dei som får blødning før 6 månader har gått, og blødninga gir då eit hint om at det kan vere lurt å bruke noko anna for å hindre graviditet), og ganske mange får ikkje "funksjonell eggløysing" før etter fleire sykler. Men ved å bryte eitt av vilkåra for LAM som effektiv prevensjon éin gong kan ein altså få eggløysing sjølv om ein held fram å fullamme hyppig i tida etterpå - det er dessverre ikkje slik at ein kan seie "ups" og så prøve gjere det godt att etterpå.

Altså: bruker du amming som prevensjon etter fødselen, så vit kordan det fungerer, og sørg for at du gjer det på den måten. Gjer du ikkje det: bruk noko anna (gjerne kondom eller noko anna ikkje-hormonelt, sidan alle hormonelle preventiver kan påvirke mjølkeproduksjon og mjølkesmak).

LAM er ein svært viktig prevensjonsmetode i u-land, der det å ha godt opphald mellom graviditetar og fødsler er bra for mors helse, for barnas helse og for befolkningsutviklinga og alt knytta til det. Ved å fullamme vil kvinner få minst 15 månader mellom fødslane sine, og i praksis (for heile befolkninga under eitt) meir sidan effektiviteten gradvis går ned frå 99% etter 6 månader. Kvinner som ikkje ammer får ofte eggløysing 3-4 veker etter fødselen, og kan dermed blir gravide mykje raskare.

I mitt tilfelle vart eg altså gravid lenge etter at LAM er ein effektiv prevensjon, rundt 18 månader etter fødselen viss eg ikkje tel heilt feil. Eg amma då to-tre gonger om dagen, hadde fått att mensen og innimellom var det dagar der Ungen knappast ville ha bryst i det heile teke. Finn tre feil i forhald til korrekt bruk av LAM...:-)

Nokre har problem med å bli gravide, og opplever at amming for dei fungerer som effektiv prevensjon lenge etter 6 månader. Dette er innafor dei naturlege variasjonane, og dersom ein ynskjer blir gravid, men ikkje får det til så raskt som ein ynskjer så kan det vere lurt å kutte litt ned på amminga slik at det blir litt lengre opphald over døgnet.

Når ein først er gravid så har eg ikkje funne forsking som tyder på at amming auker risikoen for spontanabort i nokon del av svangerskapet. Kvinner som tidlegare har hatt fleire spontanabortar eller naturleg (ikkje igangsett) for-tidleg fødsel kan bli råda til å slutte å amme. Under utdrivinga av mjølk skillast det ut oxytocin, som blant anna får glatt muskulatur som musklane rundt mjølkekjertlane og livmora til å trekke seg saman (det gis kunstig dersom ein blør mykje etter fødselen). Hos dei fleste har ikkje dette noko tyding, men bidrar heller til "treninga" før fødselen (noko det same som kynnere, vil eg tru), mens hos nokre få kan det føre til at fødselen sett i gong. Dersom du ikkje har nokon slik "historikk", er det ingenting som tyder på at amming under svangerskapet er farleg. (Merk at åtvaringane i såfall ikkje berre gjeld amming, men også orgasmar, som gir livmorsamantrekkingar på same måte.)

Mot slutten av svangerskapet kan mange kjenne kynnere blant anna under amming, og dersom desse ikkje gir seg kort tid etter amminga så bør ein diskutere med jordmor om ein bør fortsette å amme. Stimulering av brystknoppane er eit kjerringråd mange bruker for å få i gang fødselen, og amming har den same effekten. Men korkje brystknopp-stimulering eller amming "virker" med mindre kroppen er på kanten til å vere fødeklar. I samråd med lege/jordmor kan ein del bli råda til å ikkje amme under graviditeten fordi dei har eit spesielt risikofullt svangerskap. Får du slike råd av helsepersonell så spør korfor, og følg for all del rådet. Men for friske gravide er det ingen grunn til å lytte til "råd" frå venninner og gravidforum om å kutte ut amming under graviditet.

Amming og jobbing - det evige ordskiftet

NRK2 har hatt debatt om amming - med dei erfarne ammarane Audun Lysbakken (SV) og Knut Hareide (KrF), flankert av Gro Nylander og Elisabeth Skarsbø Moen.

Debatten dreidde fort inn på amming og jobb. Lysbakken har (i følge Dagbladet, eg har ikkje lese boka hans) skrive at "mors mulighet til å komme raskt tilbake i jobb" er ein grunn til å slutte å amme. Hareide meiner "barneministeren prioriterer produksjon, karriere og arbeidsliv foran barnas beste".

Men korfor blir dette eit spørsmål om amming og jobb? Det er tydeleg at desse mennene ikkje har erfaring med det. Kvinner som vel - for det er for dei aller fleste eit reelt val - å gå tilbake til jobb få månader etter fødselen vil i dei fleste tilfelle fortsette å amme sjølv om dei jobbar (dersom dei amma når dei byrja jobbe, vel å merke). Desse kvinnene har jobbar det er mogleg å kombinere med amming, dei har fridom til å ta ammefri, dei har fleksibilitet til å planlegge arbeidsdagen, -veka og -månaden sin. Det er ikkje denne gruppa som slutter å amme fordi dei går tilbake til jobb. Tvert om, dei tilhøyrer sannsynlegvis den gruppa kvinner som ammer lengst.


Om det er for mykje ammepress er ein eigen diskusjon. Om storkapitalens morsmjølkssubstitutt er like god ernæring som morsmjølk i Noreg er ein annan, og ein tredje er korvidt familien skal få velge heilt fritt kordan det offentleg finansierte godet foreldrepermisjon skal fordelast. Men ingen av dei diskusjonane har noko med korvidt ammande mødre kan gå tilbake til jobb 3 månader etter fødselen, eller korvidt jobbande mødre kan amme. For det kan dei. Begge delar.

Arbeidsmiljølova om ammefri - klar og tydeleg?

I ein diskusjon nyleg var det nokon som nemnde at Arbeidsmiljølova er litt uklar på dette med retten til ammefri, og vedkomande tolka lovas §12-8 som at ei kunne ta så mykje ammefri ein trong dersom ein reiste til og frå barnet for å amme eller fekk det bragt til seg, men at det var avgrensa til 1 time pr dag om ein tok ammefri i form av avkorta dag.

§12-8 seier Kvinne som ammer sitt barn kan kreve den fri hun av den grunn trenger. Fritiden kan for eksempel tas ut i minst en halv time to ganger daglig eller som redusert arbeidstid med inntil én time hver dag. 

Vanlegvis kan ein visst vise til forarbeida til loven, i dette tilfellet NOU 2004:5, for å sjå kva som faktisk er intensjonen til ein lovparagraf, og forarbeida vert så vidt eg veit òg rekna som rettskjelder i domstolane, dvs at domstolen vil bruke forarbeida (som er ei administrativ utgreiing til lovgjevarane) til å avgjere skuld og straff.

Når det gjeld §12-8 er dette derimot litt vanskeleg. I forarbeida (der loven er omtalt som §11-8, det vart tydelegvis lagt til noko tidlegare i lova som dytta resten utover) står det "Bestemmelsen i sjette ledd om ammefri erstatter arbeidsmiljøloven § 33 og skal fortolkes på samme måte."

Arbeidsmiljølovens (eller Lov om arbeidervern, som den heitte) er oppheva, men sa  i §33 "Kvinne som ammer sitt barn kan kreve den fritid hun av den grunn trenger og minst 1/2 time 2 ganger daglig, eller hun kan kreve arbeidstida redusert med inntil 1 time pr. dag." - altså akkurat det same, om du ser bort frå grammatikken.

Forarbeida til denne lova har eg ikkje klart å finne, dei finst sannsynlegvis ikkje på nett ettersom dei kom rundt 1976 (som rett nok er etter at internett kom, men...).

Problemet her er andre del av leddet. I første del står det at ein kan den fritida ein har behov for, og ferdig med det (skulle man tru). Så kjem dei med konkrete døme på kordan ein kan ta ut fritida (det er i seg sjølv litt sært å gjere i ein lov, synes eg, det høyrer vel meir heime i ei forskrift?), og her spriker døma litt: det første seier minst 30 minutt to gonger om dagen (men altså gjerne meir, så lenge ein ikkje tek kortare pausar enn 30 minutt), medan det siste dømet spesifiserer at arbeidstida kan reduserast med inntil 1 time pr dag.

Akkura kva dei meiner er jo ikkje så greitt å forstå, ei gjetting kan jo vere at dersom mor reiser heim til kvar amming eller får barnet bragt til seg, så må ho bruke minst ein halv time kvar gong og kan då gjenta dette så mange gonger ho vil. Dersom mor derimot kjem seint eller går tidleg, kan ho ikkje gjere dette meir enn 1 time pr dag.
 

Er det kanskje nokon som kan hjelpe meg med forarbeida til 1977-lova om arbeidervern? :-)




(Arbeidsmiljølova inneheld minstekravet til ammefri, og ein tariffavtale som omtaler ammefri vil (normalt) overstyre lova (eg seier "normalt", ettersom arbeidsmiljølova (sannsynlegvis) vil gjelde att dersom tariffavtalen avgrenser retten til ulønna fri).)

Retten til ammefri

I følge Arbeidsmiljølovens §12-4 har kvinner som ammer rett på fri ein time om dagen til amming. Diverre er det ikkje lovfesta at dette er med løn, men i det offentlege er det tariffesta to timar lønna ammefri, og det er òg mange private verksemder som gir ammefri med løn. Min eigen arbeidsplass (privat) gir to timar betalt ammefri. Ammefri kan brukast til å amme barnet på jobb (eller reise heim og gjere det), til å pumpe eller til å forkorte arbeidsdagen. Ammehjelpen har òg ein oversikt over retten til ammefri.

Av 2,3 millionar lønstakarar i Noreg er det omlag 800.000 i offentleg sektor og ca 1,5 millionar i privat sektor. Alle i offentleg sektor har ordningar med betalt ammefri, medan dette gjeld ca 45% i privat sektor. Totalt vil dette seie at omlag 65% av arbeidstakarane arbeider i verksemder med betalt ammefri, og sidan mange av desse er kvinnedominerte vil det seie at ein enno større andel kvinner faktisk har betalt ammefri. Det er verdt å merke seg at verksemda som regel må vere del av ein tariffavtale for at dette skal vere gjeldande. Eit viktig punkt er at det innan hotell- og restaurantbransjen og reiseliv ikkje er inngått tariffavtaler som gir rett til betalt ammefri. (Alle tal i dette avsnittet kjem frå Høring om rett til under omsorgspermisjon ved fødsel, adopsjon og under ammefri.,s. 13 ff)

Mange synes det er vanskeleg å få brukt ammepausen. Ofte synast det "umogleg" å kombinere med jobben, eller kolleger og sjef er vanskelege. Det er heilt sikkert ein del typar jobbar der det er vanskeleg å kome seint, gå tidleg eller ta ein halvtime pause midt på dagen. Men ofte handlar det om tilrettelegging, om at arbeidsgjevar, arbeidstakar og kolleger tilpassar seg - og at ein tør seie frå kva ein ynskjer og korfor. Det føles kanskje litt intimt å fortelle sjefen at du skal tilbringe ein halvtime med å pumpe mjølk, men det må faktisk til viss du skal få gjort det. Du kan (som regel) ikkje forvente at du skal kunne snike deg unna ein time om dagen heilt utan å fortelle kva du driv på med.

Men kanskje viktigast av alt - og dette er det lett å gløymde der ein sitt i barseltåka og tenker skrekkscenario om ammepausen om eit halvt år: For dei fleste er det ikkje snakk om ein lang periode med tilrettelegging. Let's face it, det er ikkje snakk om fullamming av to-åringar her. I følge Spedkost - 12 måneder 2007 ammer 46% når barnet er 1 år. I snitt amma kvinnene 3,5 gonger om dagen då.

Avhengig av når ein går tilbake til jobb, er det for det fleste sannsynlegvis snakk om ammefri i 2-4 månader. I tillegg er det gjerne ikkje snakk om så lange pausar heller. Ungen er som regel oppe omtrent når mor skal på jobb, så det går greitt å amme før ho går, og kanskje kome ein halvtimes tid seinare på jobb. Kanskje vil ein gå litt tidlegare for å rekke ettermiddagsamminga, eller kanskje bruke ein halvtime på å pumpe (mjølka kan forøvrig brukast i graut også, så det er ikkje bortkasta sjølv om ungen ikkje vil ha flaske eller (tut)kopp med mjølk).

Og barnet endrer seg fort. Den eine veke kan det insistere på bryst til alle måltider, den neste er det plutseleg nok med frokost og kvelds. Arbeidsgivar treng iallfall ikkje vere bekymra for at det skal vere behov for ammefri fram til skulestart! Kanskje må du heller kome litt småbeskjemma og si at all planlegginga var til ingen nytte - no har ungen bestemt seg for at kveldspupp får vere nok, så du treng ingen ammefri lell...

Dette kan ein òg forklare kolleger. Det er kanskje tungvindt med ammefri, men det er trass alt snakk om ein avgrensa periode - og viss alternativet er at ein ikkje er på jobb, er det vel greiare å vere der ein time mindre enn vanleg?

Jada, det er heilt klart yrke og arbeidsplassar der det er svært vanskeleg å kombinere arbeid og ammefri, men sjølv der det er vanskeleg, er det ikkje umogleg. Kordan det går å vere gravid i bedrifta gir vel eit ganske bra bilete av kordan det går å ha ammefri - dei færraste klarer å yte 100% når dei nærmer seg slutten av ein graviditet, særleg ikkje viss dei jobber i ei verksemd der det av praktiske grunnar er "umogleg" å ha ammefri. Ser ein at dette kjem til å bli veldig vanskeleg så går det faktisk an å planlegge litt - t.d. ta permisjon med 80% løn og vere heime i 46 veker (og 10 veker til far); med ferie i tillegg blir dette nesten eit år og det er plutseleg mindre sannsynleg med amming fleire gonger i løpet av arbeidsdagen når ein er tilbake på jobb.

Og sjølv om det kanskje er tungvindt at ein skal ha ammefri - er det ikkje andre delar av småbarnslivet som er MEIR tungvindt for arbeidsgivar og kolleger? 1-2 timar kortare arbeidstid eller pause på avtalte tidspunkt i løpet av dagen er det trass alt mogleg å planlegge rundt - kva skjer når arbeidstakaren ringer og seier du er heime med sjukt barnehagebarn (sjølv barn som ammast blir sjuke...) eller har fått omgangssjuke sjølv? Ein sender jo ikkje sjuke barn i barnehagen fordi det er tungvindt for arbeidsgiver at mor eller far er heime med det...

Noreg har ei av verdas aller beste ordningar for ammefri, der ein stor andel av arbeidstakarane får lønna ammefri i minst eit år. Men det hjelper ikkje med gode ordningar viss vi ikkje tør bruke dei. Det blir for veikt å ikkje ta den fritida du har rett på til å amme fordi det er så synd på kollegene dine, fordi sjefen er dum eller fordi du ikkje tør be om ammefri. "De e itjnå som kjæm tå sæ sjøl", sang Vømmøl spellemannslagi si tid, og dette gjeld retten din til å amme eller gi morsmjølk til ungen din også.

Kordan gjekk det med amme-eventyret?

Det slo meg i dag at eg ikkje kan kome på (eller finne) å ha skrive noko om kordan det eigentleg gjekk med amminga av ungen. Ho ville altså ikkje ammast. Eg tilbragte difor dei neste månadene med å pumpe og gje på flaske. Funka greitt, det. Etter nesten 3 månader ombestemte ungen seg. Pupp var tingen.

Deretter fulgte ein ganske tøff månad (juni) der eg sjonglerte med amming, pumping, flaskemating med morsmjølk og erstatning, og tilhøyrande flaskevask. Amminga tok minst ein halvtime kvar gong, som regel 15-20 minutt på kvar side. Så fylte eg henne opp med flaske med utpumpa mjølk etterpå. Deretter løp eg til pumpa for å få ut resten, det tok som regel 10-15 minutt, slik at ho kunne få dette på flaske til neste måltid. Innimellom her burde ho få ny bleie og litt kos (vugging av vippestol med foten medan ein pumper funker greitt. Men det kjem mindre mjølk viss ungen ikkje er nøgd og byrjer skrike i staden.), og som ekstrabonus kunne eg drikke kaffe, spise frukost og lunsj, kome meg på butikken, ta ein klesvask eller sogar ha besøk. Å gå på besøk utgjekk stort sett - fullpumpande mødre er definitivt ikkje sosiale vesen, og det hjelper ikkje å vere halvpumpande og amme i tillegg.

Å la ungen drive sjølvregulering og få mat - anten frå flaske eller pupp - heilt når ho sjølv ville, utgjekk. Dei fyrste par vekene gjekk med til å lære seg sugeteknikk og å trene sugemusklane. Ho kunne nok ikkje få i seg nok mat til å ernære ein 3 månader gamal unge rett frå brystet i desse vekene, flaske måtte til. Sidan ho (sannsynlegvis) ikkje dia effektivt nok til å tømme brystet, vart heller ikkje produksjonen stimulert nok frå henne, så eg måtte pumpe for å oppretthalde den. For å få tid til alt - og for å kunne ha mjølk i brystet når ho faktisk skulle die frå det - var løysinga å halde oss til det same 3-timers-skjemaet som då ho kun fekk flaske: mat kvar 3. time frå i 7-tima om morran, og så sov ho frå 19 til 7, så då pumpa eg 1-2 gonger før leggetid og ein gong i løpet av natta. Den lange nattesøvnen var ein viktig grunn til dette - eg var ikkje innstilt på å miste den, og ville faktisk heller kutte ut amminga viss det trongst.

Eit par-tre veker etter at amminga starta dro vi på hytta. Det vart ein så utruleg mykje enklare tur enn det kunne vore. Vi kunne stoppe kor som helst og gi henne mat, utan tanke for bensinstasjonar, kordan vi skulle få varma flaska eller kor nedkjølt vi klarte oppbevare den utpumpa mjølka fram til den skulle brukast. Hytta har ikkje innlagt vatn eller straum, vi henter vatn og frakter i kanner frå ca 3-400m unna og har eit 12V solcelleanlegg. Ikkje den idelle staden for ein pumpe&flaske-ferie, med andre ord. Amminga hjalp ein del på dette, kan man si, sjølv om eg pumpa eit par gonger i døgnet og vi gav flaske om kvelden. Ikkje minst var det praktisk å kunne slenge ut ein pupp viss ungen våkna utanom dei faste tidene sine og ville ha mat. På dette tidspunktet hadde eg bestemt meg for å kutte ut flaskene og pumpinga etter amming, og lot henne heller die så ofte og lenge ho ville, og gav ei stor flaske MME før amming ved leggetid. Så pumpa eg på kvelden og natta.

Ho la ikkje så bra på seg då, faktisk ikkje i det heile tatt, dei neste fire vekene. Men ho virka glad og nøgd, og hadde greitt med våte bleier, så eg bestemte meg for at eg ikkje skulle bli bekymra eller la meg bekymre. Helsesøster maste ein del meir og sa at eg kunne (men ho sa ikkje måtte) gi flaske i tillegg, men eg holdt på mitt og insisterte på at ho sannsynlegvis hadde vore overfôra i starten og difor ligget på 85-percentilen i staden for på den 50., som ho etterkvart endte opp på. Eg orka ikkje styre med flasker attåt matinga og bestemte meg heller for å prøve med reine ammemåltider og ei flaske om kvelden fram til etter ferieturen (som varte til midt i juli).

Ved veiinga i slutten av juli hadde ho endeleg byrja legge på seg att, ein heilt grei gjennomsnittleg oppgang sidan forrige veiing, og eg kunne endeleg puste letta ut og konstatere at strategien min hadde fungert - eg var endeleg i stand til å amme ungen min utan å gå frå vettet.

Eit par veker seinare byrja eg jobbe att - på fulltid ei veke av slengen, så ei veke fri. Arbeidsgivaren min er generelt veldig grei, og gir 2 timar lønna ammefri om dagen. Eg brukte den til å amme om morgonen utan å måtte bruker vekkerklokke på ungen, samt til å pumpe i løpet av dagen. Ungen fekk pumpemjølka samt frysermjølk dagen etter, og inntil ho var ca 5.5 månader pumpa eg òg om kvelden som ho kunne få neste dag.

Fast føde introduserte vi rundt 4.5 månader. Det tok ei stund før ho spiste såpass mykje at det fortrengte noko særleg morsmjølk, ut frå oversikten over kva ho åt ser det ut som ho var rundt 7 månader då nedgangen i mjølkeinntaket vart markant. No er ho omtrent 9.5 månader, spiser 4 måltid fast føde og ammast minst 3 gonger om dagen. Dersom eg ikkje er heime, drikk ho som regel 150ml morsmjølk frå flaske i løpet av arbeidsdagen, er eg heime blir det pupp.

Frå ho var rundt 6 månader nattamma eg. Ja, du las rett, eg starta med det då. Det fungerte fint ei stund, det er faktisk ikkje veldig forstyrrande å stå opp og amme 15-20 minutt om natta. Det vart derimot meir forstyrrande og mindre funksjonelt då det vart 3-4 gonger om natta - og det i tillegg var ein form for bingo om ungen ville sove etter amminga eller om ho ville bærast, kosast med eller ligge i vår seng. Når heile ammestunden dreier seg om å tenke på om ho vil sovne fort etterpå, var det ikkje særleg gøy. Det endte med at eg stort sett tok henne over i vår seng, men den er ikkje stor nok for tre og ingen av oss sov særleg godt. I starten av desember var Mannen på 8.5-månaders kontroll hos helsesøster og fekk råd om nattavvenning.

Som sagt så gjort. Eg la meg på gjesterommet og fekk mi fyrste natts søvn på veldig lenge. Mannen var oppe og gav Ada smokk 3-4 gonger i løpet av natta, og med unntak av ein times tid rett etter leggetid gjekk det i grunnen veldig smertefritt. Neste natt la han seg kl 21 og våkna kl 5 - av meg som kom snikande fordi det var så kaldt på gjesterommet. Den tredje natta sov vi begge i samme seng - frå 23 til 7. Ting kan tyde på at nattamminga for ungens del var mykje kos og lite næringsbehov...

Konklusjonen no rundt nyttår er at amminga går alldeles strålande, og det er ingen grunn til å kutte den ut enno, så lenge ho framleis vil ha mjølka servert sånn.

Langtidsamming her og der.

Ammehjelpens blogg Fulle mugger skriv om langtidsamming. Kva som er "lenge" er diskutabelt, i Noreg er det 46% som ammer når barnet er eit år, så gjennomsnittsbabyen blir ikkje amma så lenge - og dermed er det kanskje lenge å halde på eit år, då? Bloggaren Nicki Bradley påstår at gjennomsnittleg ammelengde på verdsbasis er 4.5 år.

Eg synes 4.5 år var lenge. Eg har ikkje mange vekttal i statistikk, men eg har nok til å vite litt om kordan ein rekner ut gjennomsnitt. Vanlegvis er det to ulike tal som brukast når lekfolk snakkar om gjennomsnitt. Aritmetisk gjennomsnitt finn ein ved å summere alle verdiane og dele på antalet verdiar, medan medianen er den midterste verdien når verdiane er sortert.

Nicki Bradley oppgir ingen kjelde for påstanda om at gjennomsnittleg ammesluttalder er 4.5 år. Visstnok finst det ingen slik kjelde - det er ingen som har undersøkt dette på verdsbasis og funne gode tal for det.

Men viss ein antar at gjennomsnittet er 4.5 år (54 månader) vil det seie at halvparten av dei ti barna må ammast i meir enn 4.5 år viss vi seier at gjennomsnittet er medianen, eller at dersom 4 av dei ammast til dei er 1 år så må dei andre 6 i snitt ammast til dei er litt over 6 år. No kan ein jo lett innvende at eg ikkje veit mykje om amming i andre delar av verda enn Europa og USA, og det stemmer forsåvidt. Men eg har aldri sett ungar som ser ut til å vere rundt 6 år bli amma i nokon som helst setting nokon plass. Dersom dette var normen i andre delar av verda, trur eg faktisk eg hadde fått det med meg - om ikkje anna anekdotisk.

I følge UNICEF blir 75% av verdas barn amma ved 1-årsalderen, og 50% når dei er to år.

Det er Asia og i-landa som drar opp dette talet. Ammestatusen i Afrika er diverre begredeleg. Større grad av amming ville hatt svært stor innverknad på barnedaudelegheiten, UNICEF meiner optimal amming av barn under to år ville ha ført til 1.4 millionar færre daudsfall blant barn under 5 år (i 2009 døydde ca 8.1 millionar barn under 5 år).

Kina er eit stort land, med omlag 1/5 av verdas befolkning. Det er imidlertid vanskeleg å finne statistikk for dette landet, og tala for dei ulike provinsane varierer veldig. Generelt kan ein seie at ammefrekvensen i Kina er låg, til tider svært låg. På 50-talet var det mellom 80 og 95% som vart amma, medan på 70- og 80-talet var det i somme provinsar så lite som 13% som nokon gong vart amma! På 90-talet auka amminga heldigvis, og i 1993 var det i Beijing 60% som fekk morsmjølk den fyrste veka og 25.8% som var amma ved 4 månader. Same år vart 94% amma i Shihezi-provinsen, 77.5% etter 6 månader (9.2% vart fullamma ved 6 månader). I fylgje UNICEF vert 15% framleis amma ved 2 årsalderen. Sidan statistikken er så dårleg og den som finst er lite representativ for landet som sådan, er Kina ofte ikkje med på verdsfemnade statistikk.

Det nest mest folkerike landet i verda er India. India er eit land med stort sett bra ammefrekvens.
46% er fullamma ved 6 månader. 88% er amma i 1 år, 66% i to år (2000). Median ammelengde i 2005 var oppgitt til over 24 månader - i Jharkhand-provinsen så lenge som 34.8 månader - nesten 3 år. (Merk at tala her er frå to ulike undersøkingar, i 2000 og 2005, så dei samsvarer ikkje heilt.)

I India vert altså halvparten av alle barn framleis amma når dei er to år. Kva fordeling det er på ammelengda veit eg ikkje, men ammekurven fram til 2 år kan tyde på at den er relativt lineær. (Skulestartalderen i India er så vidt eg veit 5 år, så de fleste er vel avvent til då.)

Her er data for dei 7 mest folkerike landa i verda:

Land	Fullamming ved 6 mnd	1 år	2 år	Median (mnd)
Kina (19%)	-	-	15%	-
India (17%)	46%	88%	66%	24.8
USA (4.5%)	13.6%	22%	-	-
Indonesia (3.45%)	32.4%	80%	50%	20.7
Brasil (2.77%)	39.8%	33%	17%	9.4
Pakistan (2.49%)	37.1%	79%	54.9%	18.9
Nigeria (2.3%)	13.1%	85.4%	32.3%	18.1

6 av desse landa (unntatt Kina) utgjer ca 1/3 av verdas befolkning. Ut frå ammestatistikken for dei ulike landa blir tilsaman 84% av barna her amma til dei er minst 1 år, og omlag 55% til dei er 2 år. Median ammelengde blir 21 månader. (Alle tal er rekna ut på bakgrunn av dei landa som hadde slik statistikk.)

Eg skal ikkje påstå at desse landa er representative for heile verda. Tala varierer svært mykje mellom dei, og den einaste grunnen til å kikke på statistikk for akkurat dei var at dei var dei største, slik at eg potensielt dekka ein større del av befolkninga. Merk òg at eg ikkje har sett på talet barn i desse landa - men eg trur det ville auka ammeandelen enno meir om eg vekta i forhald til det, sidan India har ei yngre befolkning enn t.d. USA.

Derimot vil eg påstå at desse landa har større andel amming enn verdsgjennomsnittet. I fylgje UNICEF er det berre
28 utviklingsland der 50% eller meir av barn under 5 månader er fullamma (merkeleg nok inkluderer dei Kina blant desse, sjølv om Kina ikkje er med i statistikken for Asia pga manglande data.). 37% av barn under 5 månader i u-land er fullamma, men statistikken blir dratt kraftig opp av asiatiske land, som har omlag dobbelt så høg andel fullamming som vest- og Sentral-Afrika. Noko amming er det likevel mange som får til: 75% av verdas barn er amma ved 1 år, 50% ved 2 år.

Eit hyggeleg unntak i Sentral-Afrika er Rwanda: over 95% er fullamma i starten, og 80% fullammast ved 5-6 mnd alder. Samanlikna med småbarnsdaudelegheiten i nabolandet Burundi, der 10% av barna fekk morsmjølk og "anna væske" og ytterlegare 10% fekk kun vatn i tillegg til morsmjølk, kan det sjå ut som amminga i Rwanda har hatt ein effekt (toppen i 1995 for Rwanda sin del samanfell med ein veldig blodig del av konflikten mellom tutsiar og hutuar).

Omlag 15% av verdas befolkning bur i utvikla land eller i-land, og altså 85% i utviklingsland. Dersom gjennomsnittleg ammetid i i-land er 12 månader og gjennomsnittet i u-land er 61 månader, vil snittet på verdsbasis bli 4.5 år (54 månader). Dette forutset eit veldig høgt snitt i u-land, og som statistikken viser er det ikkje sannsynleg at så mange barn vert amma så lenge.

Journal of Nutrition seier at i utviklingsland, der dei relative føremonene ved optimal spebarnsernæring er størst, blir mindre enn halvparten av barn under 4 månader fullamma. Median varigheit for amming er 18 månader. På global basis er det estimert at 85% av mødrene ikkje held seg til tilrådingane om amming [ fullamming i 6 månader, amming i 2år]. I Noreg kan vi kanskje snakke om ammepress, men i dei fleste land er det snakk om auka overleving. Når vatnet ditt kjem frå ei elv 5 km unna og du må sanke ved heile dagen for å kunne koke middag, er ikkje morsmjølkerstatning eit spesielt bra alternativ for ungen din. Bur du i Noreg er det - når vi samanliknar med tilhøva for ein stor del av verdas befolkning - hipp som happ. Det skremmer meg når eg les at 50% av nyfødte i Sierra Leone faktisk får vatn i tillegg til morsmjølk. (Det er mogleg det er fordommar, men eg har ikkje stor tru på vasskvaliteten der. Eller mogleiken til å koke alt vatn i minst fem minutt.)

Men kor kjem så påstanda om at gjennomsnittleg ammelengde i verda er 4.5 år frå? Sannsynlegvis botner den i mistolking av artikkelen A Natural Age of Weaning av Katherine Dettwyler som har oversikt over naturleg avvenningsalder for ein del andre dyr enn mennesket, med forslag til kva den tilsvarande alderen for mennesket ville ha vore - basert på fødselsvekt, svangerskapslengde, vaksenvekt, levealder osv. Alderen i dei opplista artiklane varierer mellom 2.5 og 7 år - og snittet her blir omtrent 4.5 år. (Takk til the lactivist som satte meg på sporet av dette.)

"One often hears that the worldwide average age of weaning is 4.2 years, but this figure is neither accurate nor meaningful. A survey of 64 "traditional" studies done prior to the 1940s showed a median duration of breastfeeding of about 2.8 years, but with some societies breastfeeding for much shorter, and some for much longer. It is meaningless, statistically, to speak of an average age of weaning worldwide, as so many children never nurse at all, or their mothers give up in the first few days, or at six weeks when they go back to work. It is true that there are still many societies in the world where children are routinely breastfed until the age of four or five years or older, and even in the United States, some children are nursed for this long and longer. In societies where children are allowed to nurse "as long as they want" they usually self-wean, with no arguments or emotional trauma, between 3 and 4 years of age."

Så konklusjonen min er at det er ei myte av den globale gjennomsnittslengda for amming er 4.5 år, og at det ikkje finst nokon statistikk som fortel kva som faktisk er gjennomsnittleg - aritmetisk eller median - lengde på ammeperioden for verda sett under eitt. Det er ingen tvil om at det er vanleg å amme mykje lengre enn vi gjer i Noreg i store delar av verda. For folkehelsa i desse landa er det ingen tvil om at det er veldig bra - og at det er betre dess lengre fleire ammer. For mødre og barn i Noreg har det nok ganske lite å seie om ein ammer i eitt eller tre år - men ingen av delane er feil.

Edit: Etter at dette innlegget vart skrive, vart blogginnlegget eg lenka til også endra (til det betre!). Eg har difor endra litt på teksten i starten av mitt innlegg.